MANAGEMENT EN GEDRAGSVERANDERING

Jan den Boer

 

(Project-)management en de kunst van gedragsverandering

Managementtrainingen, convenanten met bankiers, gedragscodes en integriteits verklaringen, waarom werken ze maar zo beperkt? Nieuwe inzichten in het functioneren van ons bewustzijn bevestigen wat bijvoorbeeld in het boeddhisme al eeuwenlang toegepast wordt: het uitwerken van goede intenties heeft veel wijsheid nodig en gedragsverandering heeft vervolgens heel veel oefening nodig.


Aanbod van trainingen en coaching

Op deze pagina een aanbod van trainingen aan op het gebied van management en gedragsverandering, gebaseerd op mijn jarenlange ervaring als (project-)manager, trainer op verschillende gebieden: projectmanagement, mindfulness en meditatie, in het hoger onderwijs en als auteur van zeven boeken en vele (ook wetenschappelijke) artikelen.

Trainingen kunnen in overleg op maat gemaakt worden voor bedrijven, overheden en particulieren. Een training kan uit een dagdeel of een dag bestaan, indien gewenst gecombineerd met individuele coaching.

Tarieven in overleg, ofwel uurtarief ofwel trainingstarief. 

Artikel

Een uitgebreide versie van dit verhaal kun je vinden in het artikel   http://www.scintillae.nl/management-en-de-kunst-van-gedragsverandering/

dat op 8 juni 2015 gepubliceerd is in het digitaal tijdschrift Scintillae van de Nyenrode Business Universiteit (Paul de Blot).

Reacties van deelnemers:

"Tien. Was een erg inspirerende dag. Een ervaren trainer die zaken helder kan maken met praktijkvoorbeelden. Door deze mix van lesstof en praktijk blijft een cursusdag ook levendig."

"Enthousiast en gedreven verhaal."

De kunst van gedragsverandering 

Het inzicht wordt steeds groter dat de economische crisis ook een morele crisis is. Steeds meer overheden en bedrijven zetten in op cultuurverandering en onderzoeken wat de belangrijkste waarden zijn van waaruit ze willen werken. De Rotterdamse hoogleraar Jan Rotmans ziet daarin een transitie van een oude orde die gericht is op controle en beheersing naar een nieuwe orde die gericht is op vertrouwen en bezieling. Een transitie van systeemwereld naar leefwereld.

Maar de meeste veranderingstrajecten zijn voor een deel wel vernieuwend, maar gaan nog steeds uit van het oude bewustzijns paradigma van de rationaliteit, Descartes' Ik denk dus ik ben. Het nieuwe paradigma is Damasio's Ik voel dus ik ben.

Op basis daarvan is de bewustzijns driehoek uitgewerkt: ons bewustzijn bestaat uit emotie, gevoel en denken. Als je handelt vanuit emotie of denken ben je niet echt in contact, en zal er dus ook weinig veranderen. Emotie is te dichtbij, dan oefen je teveel druk uit. Denken is te ver weg, je bent afstandelijk. Daardoor creëer je weerstand en verandert er weinig tot niets. Als je handelt vanuit je gevoel kun je echt in contact komen. Maar dan moet je dus wel kunnen voelen wanneer je handelt vanuit emotie, gevoel of denken. Dat vraagt veel zelfbewustzijn.

Waarden kunnen je in deze driedeling van ons bewustzijn plaatsen. Voor mijn werkgever de gemeente Utrecht heb ik dat uitgewerkt in onderstaand plaatje. De vraag is: waar sta jij?

 

Dit plaatje is uit te werken voor elk bedrijf en overheidsinstelling, maar ook voor jou persoonlijk.

Gedragsverandering bestaat vervolgens uit 3 aspecten:

1) Bewustzijn waar jij staat in de bewustzijnsdriehoek.

2) Een heldere intentie waar je zou willen staan.

3) Dagelijks oefenen zodat je langzaam maar zeker dit nieuwe gedrag kunt aanleren.

Dit model van gedragsverandering is gebaseerd op een aantal belangrijke wetenschappelijke uitgangspunten:

Jan Verplaetse, hoogleraar moraalfilosofie uit Gent, stelt dat we in ons dagelijks handelen geen vrije wil hebben: 'Als je het anders had kunnen doen had je het wel gedaan.'

Victor Lamme, hoogleraar cognitieve neurowetenschappen in Amsterdam stelt dat onze rationele overwegingen nauwelijks een rol spelen in onze beslissingen. Wat betekent dat: management ideeën, verandermodellen, gedragsregels, convenanten, afspraken: het heeft allemaal nauwelijks invloed op ons gedrag. We hebben niet een vrije wil om vanuit de ratio ons gedrag te bepalen. Volgens Lamme is dit inzicht minstens even belangrijk als het revolutionaire inzicht dat de aarde rond was in plaats van plat. Maar het zal nog wel even duren voordat de betekenis hiervan in de dagelijkse praktijk doorgedrongen is.

Omdat het denken maar weinig invloed heeft op gedrag, wordt het feitelijk gedrag vooral aangestuurd op primitieve emoties zoals hebzucht en het streven naar macht. Dat verklaart de grote tegenstelling tussen de mooie rationele verhalen en de praktijk van de crisis. Victor Lamme stelt de basis hiervan dat we in de praktijk weinig vrije wil hebben en ons laten leiden door onbewuste emoties. Het rationele denken is alleen een kwebbeldoos achteraf. 

Hoe kun je dit veranderen? Traditioneel bestaat het aanleren van moreel gedrag vooral uit oefenen. De bekende Duitse filosoof Peter Sloterdijk onderzocht 2500 jaar religie, en ontdekte dat de kern is dat de morele mens een oefenende mens is. Eén van de bekendste bewustzijns wetenschappers, Antonio Damasio formuleert dit als volgt: 'Moreel gedrag bestaat uit een reeks vaardigheden, verworven door langdurig en herhaalde oefening op basis van bewust geformuleerde principes en redenen, wat vervolgens een "tweede natuur" in het cognitief onbewust is geworden.'
Dat betekent dat je vanuit reflectie op je gedrag je een voorstelling kunt maken hoe je je anders wilt gedragen: waarden en normen, te vertalen in een intentie. (Het omzetten van een waarde in een intentie is belangrijk, een waarde is van buitenaf en kan weerstand oproepen, een intentie is van binnenuit en kies je zelf voor).En vanuit die intentie kun je vervolgens gaan oefenen. Onderzoek laat zien dat onze hersenen plastisch zijn, en door oefening langzaam maar zeker kunnen wijzigen. Dan ontstaat gedrag dat past bij de geoefende intentie.
Dit oefenen werd dus traditioneel aangeboden vanuit de religie, en ook vanuit politieke macht. Maar in onze samenleving wordt nauwelijks nog geoefend in gedrag gebaseerd op doordachte waarden. Zoals onder meer Victor Lamme stelt: onze samenleving is financieel economisch aangestuurd, en oefenen gebeurt alleen als er markt voor is. En die is er op dit moment blijkbaar nog niet. Op onze universiteiten, bij bedrijven en overheden wordt wel een heldere waarde of intentie bepaald, maar niet geoefend, en dan heeft die intentie weinig zin. Er wordt niet geoefend in moreel gedrag op onze universiteiten, en ook niet door onze bestuurders. In de alternatieve en spirituele wereld wordt wel geoefend, maar daar wordt geen heldere intentie en richting bepaald, waardoor het oefenen niet zoveel zin heeft. Alleen de combinatie van bewustzijn, intentie en oefening kan leiden tot effectieve gedragsverandering.

De crisis dwingt tot verandering, en diegene die als eerste nieuwe modellen ontwikkelt en implementeert, heeft een voorsprong. Er zijn verschillende interessante experimenten en vernieuwingen, zoals de gemeente Utrecht met de 'Pleinen' en de vernieuwing van het projectmanagement in Projectmatig Creëren, met een nadruk op het creëren van commitment.

Een oefenmodel voor gedragsverandering


In dit oefenmodel komen de verschillende aspecten van de experimenten met organisatievernieuwing die hierboven beschreven zijn samen, en worden verder verdiept.
Dit model wordt in mijn trainingen gebruikt, onder meer trainingen Projectmatig Creëren bij de gemeente Utrecht. De gemeente Utrecht geeft vorm aan de organisatievernieuwing door onder meer de Pleinen en het Projectmatig Creëren. De essentie van mijn model bestaat uit drie stappen: bewustzijn, intentie en oefening.
De eerste stap is bewust worden van je huidige gedrag, wanneer ben je in flow, in contact en handel je vanuit je gevoel, bijvoorbeeld dienstbaarheid en wanneer ben je in stress, uit contact en handel je vanuit emotie en/of rationele overtuigingen, bijvoorbeeld hebzucht? Deze bewustwording kun je leren door een combinatie van mindfulness en praktische oefeningen in je dagelijks leven.
De tweede stap is reflectie op je gedrag. Het huidige gedrag is jouw toevallige zelf, datgene wat je geworden bent door toevallige omstandigheden, wat je min of meer onbewust doet waarin je dus weinig vrije keuze hebt. De mogelijkheid is het onderzoek van wijze bronnen, en vervolgens jezelf verbinden aan een duidelijk intentie waarin je jezelf gaat oefenen: het gekozen zelf.
De derde stap is het concrete oefenen, korte mindfulness oefeningen en verder de hele dag door in het dagelijks leven. Discipline: duidelijke afspraken met jezelf maken en je daaraan houden.

Oefening: liefdevolle aandacht meditatie.

Je kunt je bewustzijn voorstellen als een diepe zee van liefdevolle aandacht, daarin bewegen de golven van emoties en gedachten. Als je je volledig identificeert met een emotie of gedachte, met een golf, dan ben je niet meer vrij, dan kun je niet anders dan handelen vanuit je emotie of gedachte. Op het moment dat je je herinnert dat jouw essentie niet die golf is, maar de diepe zee van liefdevolle aandacht, dan kun je wisselen van perspectief. Je hoeft niets te veranderen aan de emoties of gedachten. Je kunt nu kiezen om aanwezig te zijn in de diepe zee van liefdevolle aandacht, waarin de golven van emoties en gedachten vrij kunnen bewegen zonder dat die zee verstoord wordt.

Meer informatie over de bewustzijnsdriehoek en het omgaan met denken, gevoel en emoties, en een test over waar je zelf staat op deze pagina.

Gedragsverandering: beperkingen en verantwoordelijkheden

Nu de beperkingen van rationele kennis steeds duidelijker worden, vraagt organisatievernieuwing vernieuwing op het niveau van de aansturing van gedrag: leren omgaan met emoties en gevoelens zodat verbetering op interactieniveau kan plaatsvinden. Gedragsverandering is een kunst, die je kunt leren door reflectie op waarden, jezelf committeren aan intenties en jezelf daarin oefenen.
Maar het is belangrijk om ons te realiseren dat we als mens heel beperkt zijn. We zijn een onderdeel van onze geschiedenis en onze omgeving met relatief weinig vrije wil om onszelf te veranderen. Als ons de intentie en de oefeningen niet aangeboden worden, kunnen we ook niet verantwoordelijk gesteld worden voor de beperkingen in ons gedrag. Dat geeft de mogelijkheid tot een groot mededogen voor de beperkingen van de mensen om ons heen. Zoals Jan Verplaetse zegt: 'Als iemand het anders had kunnen doen had hij of zij dat wel gedaan.'
De tweede relativering is dat gedragsverandering in onze samenleving afhankelijk is van marktwerking. Er is geen centrale aansturing vanuit de politiek of religie, het is een complex proces waarin veel toevalsfactoren een rol spelen. Dit inzicht geeft de mogelijkheid om met mededogen en geduld te kijken naar de moeizame ontwikkelingen in onze samenleving.
Zo biedt dit model voor gedragsverandering twee elkaar aanvullende mogelijkheden om zelf verantwoordelijkheid te nemen:
1) Begrip en mededogen voor de beperkingen van anderen, vanuit inzicht en oefening.
2) Datgene wat ons (toevallig) aangeboden wordt - wijsheid en oefeningen - bewust in te zetten voor gedragsverandering.

Reacties van deelnemers:

"Persoonlijk verhalend, dicht bij de trainer zelf." 

"Aantrekkelijke samenhang beroep vs. passie, is in balans."

Aanvullende onderwerpen:

Afhankelijk van ervaring en belangstelling kan de training Management en de kunst van gedragsverandering aangevuld worden met de volgende onderwerpen:

- Kwaliteit: over macht en schoonheid in de architectuur, zie deze pagina.

- Nieuwe economie: rijk bouwen, kwaliteit genereert geld. Zie de volgende video:https://www.youtube.com/watch?v=GGlBM_xzgGE&feature=youtu.be en de artikelen op deze pagina.

De docent

Jan 6Drs. Ir. Jan den Boer (1960) studeerde filosofie en bouwkunde en deed opleidingen en trainingen op het gebied van projectmanagement, therapie, coaching en meditatie. Hij is werkzaam als projectmanager, trainer (o.m. op het gebied van projectmanagement en gedragsverandering), therapeut en publicist. Hij publiceerde zeven boeken en vele artikelen. Zijn nieuwste boek is Schakel door naar je hart, het trainen van de vrije wil.